Strona główna
Przewodnik
Historia Łeby – najważniejsze wydarzenia i ciekawostki

Historia Łeby – najważniejsze wydarzenia i ciekawostki

Plaża i wydmy w Łebie

Historia Łeby to dzieje dwóch miast. Stara Łeba, położona przy dawnym ujściu rzeki, została w XVI wieku zniszczona przez sztormy i zasypana przez wydmy. Nowa Łeba powstała na wschodnim brzegu, a jej dalszy rozwój prowadził od osady rybackiej i portu do nadbałtyckiego kurortu.

Czasy najdawniejsze i średniowiecze

Położenie przy ujściu rzeki Łeby dawało mieszkańcom dostęp do morza, jezior i szlaków handlowych, ale od początku wiązało się też z ryzykiem powodzi, erozji oraz przemieszczania piasku. Ślady obecności ludzi w okolicy sięgają kilku tysięcy lat przed naszą erą. Stała osada przy ujściu rzeki mogła powstać około 1000 roku, choć dokładne datowanie początków osadnictwa pozostaje przybliżone.

Pierwsza pisana wzmianka o Łebie pochodzi z 1282 roku. W dokumencie księcia pomorskiego Mściwoja II wymieniono osadę położoną po zachodniej stronie rzeki, zamieszkaną przede wszystkim przez rybaków, żeglarzy i rzemieślników związanych z gospodarką morską. Była to lokalizacja później określana jako Stara Łeba.

W 1309 roku Pomorze Gdańskie, w tym Łeba, znalazło się pod panowaniem Zakonu Krzyżackiego. W 1357 roku komtur gdański Wilhelm von Baldershaim nadał osadzie prawa miejskie na wzór prawa lubeckiego. Lokacja oznaczała uporządkowanie ustroju miasta, wyznaczenie jego granic i stworzenie podstaw do rozwoju handlu oraz rzemiosła.

Średniowieczne związki polityczne Łeby były złożone. Wcześniej na tym obszarze wpływy mieli przedstawiciele rodu Święców, później miasto należało do państwa krzyżackiego, a po wojnie trzynastoletniej dzieliło losy Ziemi Lęborskiej. Ziemia ta pozostawała następnie związana z książętami zachodniopomorskimi z dynastii Gryfitów, a po kolejnych zmianach politycznych przechodziła pod zwierzchnictwo Korony Polskiej i Brandenburgii.

Historia tych zależności znalazła odbicie w herbie Łeby. Przedstawiony w nim rybo-zwierz, łączący cechy ryby i zwierzęcia heraldycznego, wiązany jest z rodem Święców. Krzyż odnosi się natomiast do Zakonu Krzyżackiego. Dawna pieczęć miasta nosiła nazwę Lebemunde, czyli „ujście Łeby”, co podkreślało znaczenie położenia przy rzece.

Wielkie sztormy i upadek Starej Łeby

Przez całe średniowiecze mieszkańcy zmagali się z powodziami i zmianami koryta rzeki. Kroniki wspominają między innymi o powodziach z lat 1396, 1441, 1467 i 1497. Największe zagrożenie przynosiły jednak sztormy, które niszczyły port, podmywały zabudowania i zmieniały układ wybrzeża.

11 stycznia 1558 roku potężny sztorm zniszczył znaczną część Starej Łeby. Fale uszkodziły port, domy i kościół św. Mikołaja. Morze oraz wezbrane wody rzeki doprowadziły do powstania nowego koryta, a ujście Łeby przesunęło się około półtora kilometra na wschód. W praktyce zniszczeniu uległy podstawy funkcjonowania dawnego miasta.

Katastrofa nie była pojedynczym wydarzeniem, lecz początkiem procesu. Ruchome piaski z mierzei zasypywały drogi, pola i pozostałości zabudowy. Kolejny wielki sztorm w 1570 roku utwierdził mieszkańców w przekonaniu, że odbudowa w dotychczasowym miejscu nie ma sensu. Przenosiny przebiegały etapami, dlatego nie należy traktować jednej daty jako całkowicie nagłego końca Starej Łeby. To właśnie w tym okresie ukształtowała się Nowa Łeba, położona na wschodnim brzegu rzeki.

Zmiana lokalizacji była bezpośrednią odpowiedzią na działanie natury. Mieszkańcy nie przenieśli miasta z powodów administracyjnych ani gospodarczej mody, lecz dlatego, że dawne miejsce przestało zapewniać bezpieczeństwo. W 1590 roku rozebrano pozostałości kościoła św. Mikołaja. Z jego gotyckiej budowli zachował się fragment muru, który do dziś przypomina o istnieniu średniowiecznego miasta.

Najważniejsze daty w historii Łeby

Data Wydarzenie Znaczenie
1282 Pierwsza pisana wzmianka o Łebie w dokumencie Mściwoja II Potwierdzenie istnienia osady przy ujściu rzeki
1357 Nadanie praw miejskich na wzór prawa lubeckiego Przekształcenie osady w miasto o uporządkowanym ustroju
1454–1466 Wojna trzynastoletnia i zmiana zwierzchnictwa nad Ziemią Lęborską Osłabienie panowania krzyżackiego i związanie regionu z Koroną Polską
1558 Katastrofalny sztorm niszczący Starą Łebę Zniszczenie portu i zabudowy oraz przesunięcie ujścia rzeki
1570 Kolejny wielki sztorm Przyspieszenie przenosin mieszkańców do Nowej Łeby
1657 Ziemia Lęborska przechodzi pod zwierzchnictwo Brandenburgii Początek pruskiego etapu dziejów regionu
1799 Sztorm niszczy prace przy kanale przez mierzeję Nieudana próba stworzenia większego połączenia portowego
1899 Uruchomienie linii kolejowej z Lęborka do Łeby Poprawa dostępności miasta i impuls dla turystyki
1907 Otwarcie Domu Kuracyjnego Symboliczne narodziny Łeby jako kurortu
1945 Przejęcie miasta przez administrację polską Początek nowego etapu państwowego i wymiany ludności

Pod panowaniem pruskim i narodziny kurortu

Po śmierci ostatniego księcia pomorskiego Bogusława XIV w 1637 roku Ziemia Lęborska znalazła się bezpośrednio w granicach Korony Polskiej, lecz w 1657 roku została przekazana Brandenburgii jako lenno. Z czasem obszar przeszedł pod panowanie pruskie, a po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku Łeba została formalnie włączona do Królestwa Prus.

Zmiany polityczne nie rozwiązały problemów związanych z położeniem miasta. Pod koniec XVIII wieku próbowano zbudować większy port, wykorzystując połączenie jeziora Łebsko z Bałtykiem. Przekopano kanał przez mierzeję i zgromadzono materiały budowlane, ale 4 marca 1799 roku sztorm zniszczył wykonane prace oraz rozproszył zapasy drewna. Był to kolejny przykład tego, jak morze ograniczało ambitne plany gospodarcze.

W XIX wieku sytuacja zaczęła się zmieniać. Uregulowanie brzegów rzeki i rozwój portu poprawiły warunki żeglugi, choć port nadal służył przede wszystkim rybakom. Równocześnie coraz więcej przyjezdnych dostrzegało walory plaży, powietrza i nadmorskiego krajobrazu.

Przełomem było połączenie drogowe i kolejowe z Lęborkiem. Linię kolejową uruchomiono w 1899 roku, dzięki czemu Łeba stała się łatwiej dostępna dla letników i handlowców. Miasto zaczęło zmieniać charakter. Rybołówstwo pozostało ważne, lecz obok niego rozwijały się pensjonaty, restauracje i usługi związane z wypoczynkiem. Otwarcie Domu Kuracyjnego w 1907 roku potwierdziło, że Łeba wchodzi w epokę kurortu.

Łeba w XX wieku i czasy współczesne

W pierwszej połowie XX wieku Łeba należała do państwa niemieckiego. W okresie międzywojennym przyciągała letników, a także artystów zainteresowanych surowym krajobrazem wybrzeża. W pobliżu Rąbki powstał wojskowy poligon doświadczalny, na którym prowadzono prace nad bronią rakietową i lotniczą. Z tego dziedzictwa korzysta dziś Muzeum Wyrzutni Rakiet.

W 1945 roku Łeba znalazła się w granicach Polski. Zmiana administracji wiązała się z wysiedleniem dotychczasowych niemieckich mieszkańców i przybyciem ludności z innych części kraju, w tym z Kresów Wschodnich. Wymiana ludności zmieniła język, strukturę społeczną i codzienne życie miasta, ale nie przerwała jego związku z morzem i rybołówstwem.

W okresie powojennym rozwijano zaplecze turystyczne oraz lecznicze. W latach 1974–2005 Łeba miała status miejscowości uzdrowiskowej. Wykorzystywano wtedy warunki klimatyczne do leczenia między innymi chorób układu oddechowego, narządów ruchu i wybranych zaburzeń przemiany materii. Równolegle miasto zachowało znaczenie rybackie i portowe.

W drugiej połowie XX wieku ważnym elementem lokalnej historii pozostał także poligon w Rąbce. W latach 1963–1973 wystrzeliwano stamtąd rakiety meteorologiczne typu Meteor. Utworzenie Słowińskiego Parku Narodowego w 1967 roku wzmocniło ochronę przyrodniczego otoczenia miasta, zwłaszcza ruchomych wydm, jeziora Łebsko i nadmorskich lasów.

Współczesna Łeba jest kurortem, którego gospodarka opiera się przede wszystkim na turystyce, lecz jej rozwój nadal zależy od warunków naturalnych. Erozja brzegu, sztormy i przemieszczanie piasku przypominają, że relacja miasta z morzem nie zmieniła się zasadniczo. Zmieniły się narzędzia ochrony i sposób wykorzystywania wybrzeża, nie zaś jego siła oddziaływania.

Dziedzictwo historyczne dzisiaj

Ślady kolejnych etapów dziejów Łeby są rozproszone między miastem, wydmami i terenami dawnej infrastruktury wojskowej. Najważniejsze pozostałości to:

  • Ruiny kościoła św. Mikołaja – fragment gotyckiego muru przypominający o Starej Łebie.
  • Obszar dawnej Starej Łeby – miejsce związane z dawną lokalizacją miasta, którego pozostałości zostały w dużej mierze przykryte przez piasek.
  • Muzeum Wyrzutni Rakiet w Rąbce – pamiątka wojskowego i badawczego wykorzystania okolic Łeby w XX wieku.
  • Zabytkowa zabudowa Nowej Łeby – ślad rozwoju miasta po przenosinach i późniejszej przemianie w letnisko.

Uwaga historyczna: pozostałości Starej Łeby należy odróżniać od współczesnego centrum miasta. Dzisiejsza Łeba powstała w wyniku przenosin wymuszonych przez sztormy, zmianę ujścia rzeki i ruchome piaski.

Losy Łeby pokazują, jak położenie geograficzne może wyznaczać kierunek rozwoju miasta. Najpierw rzeka i morze umożliwiły powstanie osady oraz portu, później te same żywioły zniszczyły Starą Łebę. Nowa lokalizacja pozwoliła miastu przetrwać, a kolej, port i rozwój lecznictwa otworzyły drogę do przekształcenia go w kurort.

Redakcja lebskiserwisturystyczny.pl

Portal o ŁebiePortal o Łebie

Może Cię również zainteresować

Potrzebujesz więcej informacji?