Strona główna
Znani z miasta
Aleksander Hilferding i Słowińcy – badania nad kulturą i językiem

Aleksander Hilferding i Słowińcy – badania nad kulturą i językiem

Stare rękopisy leżące na stole

Słowińcy byli grupą etnograficzną Kaszubów Nadłebskich, a nazwę, pod którą znamy ich dziś, spopularyzował w XIX wieku rosyjski etnograf Aleksander Hilferding. Sami mieszkańcy okolic jezior Gardno i Łebsko najczęściej nazywali się Kaszubami. Ich odrębność wynikała z izolacji geograficznej, luterańskiego wyznania i zachowanej gwary kaszubskiej. Po 1945 roku wysiedlenia, dyskryminacja oraz presja asymilacyjna doprowadziły do zaniku tej społeczności.

Kim był Aleksander Hilferding?

Aleksander Hilferding był rosyjskim slawistą i etnografem, który w połowie XIX wieku prowadził badania języka i kultury Kaszubów na Pomorzu. Odwiedzał między innymi Gardnę, Kluki i inne miejscowości położone w pobliżu jezior Gardno i Łebsko. Interesowały go mowa, obyczaje, stroje, gospodarka oraz relacje mieszkańców z otoczeniem.

W opublikowanej w 1862 roku pracy Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego użył nazwy „Słowińcy”. Odwoływała się ona do słowiańskiego charakteru miejscowej mowy i kultury. Nie była jednak pierwotną, powszechną autodefinicją mieszkańców. Ludność ta mówiła o sobie przede wszystkim „Kaszubi”, a w odniesieniu do języka używała określeń związanych z kaszubszczyzną i mową słowińską.

Hilferding nie stworzył tej społeczności, lecz nadał jej nazwę, która utrwaliła się w literaturze naukowej, publicystyce i późniejszych opisach regionu. W tym sensie „odkrył” Słowińców dla etnografii, ale jego klasyfikacja nie zawsze odpowiadała temu, jak sami mieszkańcy rozumieli własną tożsamość.

Słowińcy a Kaszubi – co ich odróżniało?

Słowińcy byli określani także jako Kaszubi Nadłebscy. Zamieszkiwali obszar położony wokół jezior Gardno i Łebsko oraz rzek Łeby, Pustynki i Łupawy. W 1945 roku ich liczebność szacowano na około 2000 osób. W porównaniu z większością Kaszubów wyróżniały ich przede wszystkim wyznanie, położenie geograficzne i odmienna historia kontaktu z państwem niemieckim.

Cecha Słowińcy, czyli Kaszubi Nadłebscy Większość Kaszubów
Wyznanie Luteranizm, utrwalony po reformacji Najczęściej katolicyzm
Język Odmiana gwary kaszubskiej, nazywana też mową słowińską Inne odmiany języka kaszubskiego
Izolacja Wsie położone wśród bagien, torfowisk i jezior Większy kontakt z innymi regionami Kaszub
Nazewnictwo Sami mówili o sobie głównie „Kaszubi”, nazwa „Słowińcy” pochodziła z zewnątrz Tożsamość kaszubska była podstawowym określeniem wspólnoty

Izolacja nie oznaczała całkowitego odcięcia od świata, ale ograniczała kontakty z innymi skupiskami ludności kaszubskiej. Podmokły teren, jeziora, torfowiska i słaba sieć komunikacyjna sprzyjały zachowaniu lokalnych zwyczajów. W XIX wieku w części wsi nadal używano mowy kaszubskiej, choć jej zasięg szybko się kurczył.

Znaczenie miał także luteranizm. Po reformacji Pomorze znalazło się w obszarze dominacji protestanckiej, podczas gdy większość Kaszubów na wschodzie była katolicka. Luterańskie parafie, niemiecka administracja i szkolnictwo sprzyjały przechodzeniu na język niemiecki. W kolejnych miejscowościach ograniczano lub usuwano nabożeństwa w języku kaszubskim. Nie był to jedyny powód germanizacji, ale wzmacniał ją przez szkołę, kościół i urzędy.

Codzienność i tradycje Słowińców

Warunki naturalne wyznaczały rytm życia. Nieurodzajne gleby ograniczały możliwości rolnictwa, dlatego ważne miejsce zajmowało rybactwo, szczególnie na Jeziorze Łebsko i Jeziorze Gardno. Hodowano także krowy, owce i drób, a na polach uprawiano między innymi owies, ziemniaki i buraki.

Charakterystyczną pracą było wydobywanie torfu na opał. Zajęcie wymagało udziału całych rodzin i sąsiadów. Torf wycinano, dzielono na brykiety, a następnie układano do wyschnięcia. Po zakończeniu pracy wspólnota spotykała się przy obfitym posiłku, często z jajecznicą jako jednym z głównych dań. Z czasem ten cykl wspólnej pracy i świętowania nazwano Czarnym Weselem.

Wspólnotowość ujawniała się także podczas sianokosów, żniw, młócenia zboża, smołowania łodzi czy zabezpieczania siana przed nagłą zmianą pogody. W razie potrzeby organizowano „tłokę”, czyli sąsiedzką pomoc przy pilnym zadaniu. Rybackie maszoperie wspierały wdowy i sieroty po zmarłych rybakach, a starsi członkowie rodzin mogli liczyć na utrzymanie w ramach tak zwanego wycugu.

Życie religijne i rodzinne koncentrowało się również w domach. W Klukach, oddalonych od kościoła w Smołdzinie, modlono się niekiedy przy specjalnym stoliku z Biblią, określanym jako „Luthertisch”. Uroczystości, takie jak śluby, chrzciny i pogrzeby, angażowały niemal całą wieś. Ważną częścią obrzędów było uroczyste zapraszanie mieszkańców, często z użyciem ozdobnej laski zwanej „kluką”.

Gdzie mieszkali Słowińcy?

Najważniejsze miejscowości związane ze społecznością słowińską znajdowały się w północno-zachodniej części dzisiejszego województwa pomorskiego. Były to między innymi:

  • Kluki
  • Izbica
  • Gardna Wielka i Gardna Mała
  • Smołdzino
  • Rowy
  • Cecenowo
  • Główczyce
  • Wicko i Żarnowska

Kluki stały się najbardziej rozpoznawalnym miejscem związanym ze Słowińcami. Wieś rozwijała się na suchszych wyniesieniach pośród terenów torfowych i mokradeł. Mieszkańcy łączyli rybactwo z hodowlą i rolnictwem, a w XX wieku funkcjonowały tam także szkoła, sklepy, gospoda, chór i drużyna sportowa. Obraz Kluk jako całkowicie odciętej od świata osady upraszczał rzeczywistość, choć trudny teren niewątpliwie sprzyjał utrzymaniu lokalnej odrębności.

Dlaczego społeczność słowińska zanikła po 1945 roku?

Po zakończeniu wojny sytuacja Słowińców stała się szczególnie trudna. Teren, na którym mieszkali, znalazł się w granicach Polski, a ich wcześniejsze związki z niemiecką administracją i powszechna znajomość języka niemieckiego sprawiły, że wielu z nich uznano za ludność niemiecką. Nie uwzględniano przy tym dostatecznie ich kaszubskiego pochodzenia ani lokalnej, złożonej tożsamości.

Słowińcy nie tworzyli jednolitej wspólnoty narodowej w nowoczesnym sensie. Część mieszkańców czuła się Niemcami, część Polakami, inni podkreślali przede wszystkim przynależność do własnej grupy. Powojenna administracja oczekiwała jednak jasnej deklaracji narodowej i podporządkowania procesowi „repolonizacji”. Dla ludzi, którzy często nie znali polskiego, oznaczało to presję w szkole, urzędzie i życiu codziennym.

Na zanik społeczności wpłynęło kilka nakładających się czynników:

  • Wysiedlenia – od 1946 roku wielu Słowińców kierowano do Niemiec, a część trafiła do obozów przesiedleńczych w rejonie Hamburga.
  • Dyskryminacja i represje – odbierano lub niszczono mienie, niszczono łodzie i sieci rybackie, a niektóre wsie poddawano kontroli aparatu bezpieczeństwa.
  • Brak akceptacji ze strony osadników – nowi mieszkańcy często traktowali ludność miejscową jako niemiecką i zajmowali jej domy oraz gospodarstwa.
  • Polonizacja – szkoła i administracja promowały język polski, a miejscową mowę postrzegano jako ślad germanizacji.
  • Emigracja kolejnych pokoleń – osoby, które pozostały po pierwszych wysiedleniach, wyjeżdżały do Niemiec także w latach 50., 60. i 70. XX wieku.

W Klukach udało się czasowo zatrzymać część mieszkańców, lecz nie rozwiązało to problemu. Społeczność była nieliczna, pozbawiona wcześniejszego zaplecza kulturowego i poddana presji asymilacyjnej. Ostatni Słowińcy opuścili Kluki w latach 70. XX wieku. Wcześniej, w 1959 roku, zmarł ostatni mieszkaniec znający płynnie dialekt słowiński. Później można było jeszcze usłyszeć mieszankę słowińskich i niemieckich form, ale nie była to już żywa mowa całej wspólnoty.

Historia ta nie potwierdza prostego obrazu „powrotu” jednej narodowości na dawne ziemie. Pokazuje raczej, jak administracyjne kategorie, język, religia i powojenne migracje wpłynęły na ludzi o pogranicznej tożsamości. Słowińcy zniknęli jako żywa grupa etniczna nie wskutek jednego wydarzenia, lecz w wyniku wieloletniego wysiedlania, presji i rozpadu lokalnych więzi.

Pamięć o Słowińcach w Klukach

Najważniejszym miejscem zachowania dziedzictwa tej społeczności jest Muzeum Wsi Słowińskiej w Klukach. Instytucja powstała we wrześniu 1963 roku jako Muzealna Zagroda Słowińska. Z czasem zgromadzono w niej budynki mieszkalne i gospodarcze, narzędzia, wyposażenie domów oraz przedmioty związane z rybactwem, rolnictwem i obrzędami.

Skansen nie jest wyłącznie zbiorem dawnych chat. Pomaga odtworzyć warunki, w których funkcjonowała wspólnota, jej zależność od torfowisk i jezior oraz znaczenie pracy sąsiedzkiej. Pamięć o Słowińcach zachowują także cmentarze, ślady dawnych parafii i krajobraz Słowińskiego Parku Narodowego, w tym okolice Jeziora Łebsko i Góry Rowokół.

Muzeum w Klukach przechowuje materialne ślady społeczności, która przestała istnieć jako grupa etniczna, ale nie przestała być częścią historii Pomorza.

Dziedzictwo Słowińców wymaga więc opisu bez upraszczania ich tożsamości. Byli Kaszubami Nadłebskimi, ludnością słowiańską żyjącą przez stulecia w luterańskim i niemieckojęzycznym otoczeniu. Nazwa nadana przez Hilferdinga pomogła nauce dostrzec ich odrębność, lecz dopiero połączenie źródeł etnograficznych, językowych i rodzinnych pozwala zrozumieć, jak złożone były ich własne identyfikacje i jak gwałtownie przerwały je powojenne wydarzenia.

Redakcja lebskiserwisturystyczny.pl

Portal o ŁebiePortal o Łebie

Może Cię również zainteresować

Potrzebujesz więcej informacji?