Strona główna
Znani z miasta
Max Pechstein w Łebie – historia pobytu i twórczość artysty

Max Pechstein w Łebie – historia pobytu i twórczość artysty

Malarz przy sztaludze na plaży

Max Pechstein, jeden z najważniejszych niemieckich ekspresjonistów i członek grupy Brücke, znalazł w Łebie miejsce bliskie artystycznemu domowi. Przyjechał tu w poszukiwaniu krajobrazu podobnego do Nidy, a pozostał na wiele lat – także wtedy, gdy nazistowskie Niemcy odebrały mu pozycję i możliwość swobodnej pracy. W Łebie stworzył też jedyny obraz religijny w swoim dorobku, „Madonnę Orędowniczkę”.

Dlaczego Max Pechstein przyjechał do Łeby?

Hermann Max Pechstein urodził się w 1881 roku w Zwickau. Studiował w Dreźnie, gdzie zetknął się z Erikiem Hecklem i dołączył do grupy Brücke. Artyści tego środowiska odrzucali akademicką sztywność, a ekspresjonizm pozwalał im pokazywać świat poprzez osobiste przeżycia, deformację, mocny kolor i uproszczenie formy.

Po I wojnie światowej Pechstein szukał krajobrazów mniej podporządkowanych cywilizacji. Szczególnie ważna była dla niego Nida, znana wówczas jako Nidden, położona na Mierzei Kurońskiej. Po zmianie granic po wojnie miejscowość znalazła się poza Niemcami. W kwietniu 1921 roku malarz ruszył więc na Pomorze, wypatrując miejsca o podobnym charakterze.

W Łebie odnalazł krajobraz, który przypominał mu ukochane wydmy. Przyciągały go mierzeja, jeziora, plaża, port i szeroki pas morza. Szybko zaczął przedstawiać nie tylko naturę, lecz także codzienne życie mieszkańców – rybaków, rolników, domy, ogrody, mosty i zabudowania gospodarcze. Łeba nie była dla niego wyłącznie letniskiem. Stała się bazą pracy i przestrzenią, w której mógł obserwować ludzi oraz przyrodę.

Jego sytuacja pozostawała jednak niejednoznaczna. Pechstein miał berlińską pracownię, podróżował i utrzymywał kontakty ze światem artystycznym, a w 1922 roku objął profesurę w Pruskiej Akademii Sztuki. Jednocześnie regularnie wracał do Łeby. W 1923 roku poślubił Martę Möller, córkę miejscowego restauratora Konrada Möllera. Ich życie było związane zarówno z Berlinem, jak i z pomorskim miasteczkiem. W Łebie urodził się w 1926 roku ich syn Max Konrad.

Najważniejsze momenty jego związku z miastem układają się w wyraźną sekwencję:

  • 1921 – pierwsza podróż Pechsteina do Łeby w poszukiwaniu krajobrazu podobnego do Nidy.
  • 1923 – ślub z Martą Möller i silniejsze związanie artysty z lokalną społecznością.
  • 1940 – stałe osiedlenie w Łebie po utracie pozycji w berlińskim środowisku artystycznym.
  • 1945 – opuszczenie miasta i wyjazd wraz z rodziną do Berlina.

Łeba w czasie artystycznej banicji

Doświadczenie Pechsteina w Łebie zmieniło się po dojściu nazistów do władzy. Ekspresjonizm uznano za kierunek niezgodny z propagandowym modelem sztuki. W ramach akcji określanej jako Entartete Kunst, czyli „sztuka zwyrodniała”, usuwano dzieła nowoczesnych artystów z muzeów i wystaw.

Pechstein stracił wpływy w środowisku akademickim, a w 1937 roku został wykluczony z Akademii Sztuki. Z niemieckich muzeów usunięto i zarekwirowano 326 jego prac. Artysta, który wcześniej wystawiał za granicą i cieszył się znaczącą pozycją, został odsunięty od oficjalnego życia kulturalnego. Nie oznaczało to jednak całkowitego zaprzestania pracy. Jego sztuka nadal pojawiała się na wystawach poza Niemcami, między innymi w Nowym Jorku.

W 1940 roku Pechstein osiadł w Łebie na stałe. Wcześniej spędzał tu kolejne sezony, lecz teraz nadmorskie miasteczko stało się miejscem wycofania z berlińskiego świata. Nie był już przede wszystkim profesorem i uznanym malarzem. W warunkach wojny oraz narastającej izolacji musiał mierzyć się z biedą i ograniczeniem możliwości twórczych.

Wiosną 1945 roku, przed wkroczeniem wojsk sowieckich, Pechstein wraz z Martą próbował uciec na zachód. Podczas wędrówki został ograbiony, trafił do niewoli i uniknął rozstrzelania. Po powrocie do Łeby przyszło mu wykonywać prace dalekie od wcześniejszej pozycji. Zajmował się między innymi znakowaniem beczek i skrzynek na ryby, malowaniem szyldów oraz odnawianiem wnętrz. Jeden z najważniejszych malarzy niemieckiego ekspresjonizmu zarabiał w ten sposób na podstawowe utrzymanie.

„Madonna Orędowniczka” – jedyny obraz religijny

Najbardziej niezwykłym śladem pobytu Pechsteina w Łebie jest „Madonna Orędowniczka”, nazywana także „Madonną z Morza” lub „Orędowniczką Rybaków”. Obraz powstał już po wojnie, gdy do miasta przybywali polscy osadnicy, a życie religijne organizowano w nowych warunkach.

Polski duszpasterz, ojciec Mieczysław Cieślik, zwrócił się do mieszkającego jeszcze w Łebie artysty z prośbą o namalowanie obrazu dla prowizorycznej kaplicy urządzonej w hali sportowej. Pechstein przyjął zlecenie także dlatego, że potrzebował pieniędzy na życie i na wyjazd do Berlina. Nie miał jednak zwykłych materiałów malarskich. Za podłoże posłużyło prześcieradło, a farby pochodziły z zapasów używanych do malowania łodzi rybackich.

Obraz ma około dwóch metrów wysokości i jednego metra szerokości. Maryja stoi na kuli ziemskiej, otoczonej wzburzonym morzem. Pod Jej stopami znajduje się wąż, a na wodzie widać łodzie miotane falami. Rozłożone dłonie i promienie światła nawiązują do tradycyjnego przedstawienia Niepokalanej. Wokół głowy zamiast klasycznej aureoli umieszczono napis: „O Marjo bez grzechu poczęta, módl się za nami”. Morskie motywy nadają przedstawieniu lokalny charakter i wiążą je z doświadczeniem nowych mieszkańców Łeby, którzy często musieli od początku uczyć się rybackiego fachu.

Największa ironia tego obrazu polega na tym, że niemiecki ewangelik namalował katolicką Madonnę dla polskich osadników, którzy przybyli do miasta po wojnie.

Nie był to jednak wyłącznie akt zarobkowy. W osobistych zapiskach Pechstein miał odnotować, że praca nad obrazem przyniosła mu radość i dodała siły. W sytuacji, w której malował także szyldy i szablony na skrzynkach, „Madonna Orędowniczka” pozwoliła mu wrócić do pracy o większym znaczeniu osobistym i artystycznym.

Po likwidacji kaplicy w 1946 roku obraz przeniesiono do kościoła, lecz z czasem stracił należne mu miejsce. Przechowywano go w różnych pomieszczeniach plebanii, a później na strychu. Na przełomie lat 80. i 90. rozpoznano autorstwo na podstawie sygnatury. W 1994 roku ówczesny proboszcz, ojciec Czarnecki, przekazał dzieło do konserwacji. Po odnowieniu obraz zawisł w kościele pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Łebie.

Wyjazd z Łeby i powrót uznania

W nocy z 25 na 26 września 1945 roku Pechstein wraz z rodziną opuścił Łebę. Podróż do Berlina trwała cztery dni i pięć nocy. Artysta wracał do miasta, w którym jego mieszkanie i pracownia zostały wcześniej zniszczone podczas bombardowania. Musiał zaczynać niemal od zera.

Po wojnie jego status stopniowo odbudowano. Pechstein ponownie objął profesurę w Akademii Sztuki, otrzymał honorowe obywatelstwo rodzinnego Zwickau, a także wysokie odznaczenia państwowe. Zmarł w Berlinie w 1955 roku. Do Łeby już nie wrócił, choć jego związek z miastem pozostał ważną częścią biografii.

Jak pamięta się Maxa Pechsteina w Łebie?

Najpełniejszym świadectwem obecności artysty jest „Madonna Orędowniczka”, znajdująca się w kościele pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny przy ulicy Powstańców Warszawy. To nie tylko jedyny obraz religijny Maxa Pechsteina, lecz także materialny zapis spotkania niemieckiego artysty, polskich katolików i powojennej historii Łeby.

Historia Pechsteina pokazuje, że jego relacja z miastem nie ograniczała się do malowania wydm i portu. Łeba była najpierw poszukiwanym krajobrazem, potem rodzinnym miejscem, a w końcu schronieniem człowieka wypchniętego z własnego środowiska. Obraz Madonny zachował tę złożoną historię w jednym dziele.

Redakcja lebskiserwisturystyczny.pl

Portal o ŁebiePortal o Łebie

Może Cię również zainteresować

Potrzebujesz więcej informacji?